bà xã của thần tổng

Lý Thánh Tông
李聖宗
Hoàng đế Đại Việt (Việt Nam)

Tượng Lý Thánh Tông bên trên Văn Miếu Quốc Tử Giám

Hoàng đế Đại Việt
Trị vì3 mon 11 năm 1054 – 1 mon hai năm 1072
17 năm, 90 ngày
Tiền nhiệmLý Thái Tông
Kế nhiệmLý Nhân Tông
Thông tin cẩn chung
Sinh30 mon 3 năm 1023
Mất1 mon 2, 1072 (48 tuổi)
An tángThọ Lăng
Thê thiếp
  • Thượng Dương Hoàng hậu
  • Nguyên phi Ỷ Lan
Hậu duệ
Hậu duệ
  • Lý Càn Đức
  • Lý Càn Quyết[1]
  • Sùng Hiền Hầu
  • Công chúa Động Thiên[1]
  • Công chúa Thiên Thành
  • Công chúa Khâm Thành
  • Công chúa Bình Dương
  • Công chúa Ngọc Kiều (con nuôi)[2]
Tên thật
Lý Nhật Tôn (李日尊)
Niên hiệu
Long Thụy Tỉnh Thái Bình (龍瑞太平): 1054-1058
Thiên Thánh Gia Khánh (彰聖嘉慶): 1059-1065
Long Chương Thiên Tự (龍彰天嗣): 1066-1068
Thiên Thống chỉ Tượng (天貺寶象): 1068-1069
Thần Vũ (神武): 1069-1072
Tôn hiệu
Pháp Thiên Ứng Vận Sùng Nhân Chí Đức Anh Văn Duệ Vũ Khánh Cảm Long Tường Hiếu Đạo Thánh Thần Hoàng Đế (法天應運崇仁至德英文睿武慶感龍祥孝道聖神皇帝)
Thụy hiệu
Ứng Thiên Sùng Nhân Chí Đạo Uy Khánh Long Trường Minh Văn Duệ Võ Hiếu Đức Thánh Thần Hoàng đế
(應天崇仁至道威慶龍祥明文睿武孝德聖神皇帝)
Miếu hiệu
Thánh Tông (聖宗)
Triều đạiNhà Lý
Thân phụLý Thái Tông
Thân mẫuKim Thiên hoàng hậu
Tôn giáoPhật giáo

Lý Thánh Tông (chữ Hán: 李聖宗 30 mon 3 năm 1023 – 1 mon hai năm 1072) là vị vua loại phụ vương của hoàng triều Lý nước Đại Việt, trị vì như thế từ thời điểm tháng 11 năm 1054 cho tới Lúc khuất năm 1072. Trong thời kỳ bắt quyền của tớ, Lý Thánh Tông đang được tăng mạnh tạo ra nông nghiệp, khoan hạn chế hình trị, mặt khác bảo trợ Phật giáo và Nho giáo. Ông còn thi công quân group Đại Việt hùng cường, tiến hành quyết sách đối nước ngoài rắn rỏi với Đại Tống và há khu đất về phụ vương châu Địa Lý, Mã Linh, Ba Chính (nay là 1 trong những phần nằm trong Quảng Bình và Quảng Trị, Bắc Trung Sở Việt Nam) sau thắng lợi nhập trận đánh giành Việt - Chiêm (1069). Sử thần đời Hậu Lê Ngô Sĩ Liên ghi chép về Lý Thánh Tông: "Vua khéo thừa kế, thực lòng thương dân, trọng việc làm đồng, thương kẻ bị hình, vuốt ve hàng phục người xa thẳm, bịa khoa chưng sĩ, hậu lễ chăm sóc liêm, sửa sang trọng việc văn, chống bị việc võ, nội địa yên lặng tĩnh, xứng đáng gọi là bậc vua tốt".[3]

Thời đại của thân phụ ông là Lý Thái Tông, ông và con cái ông là Lý Nhân Tông sẽ là thời phát đạt của Nhà Lý với tên thường gọi là Bách niên Thịnh thế (百年盛世).

Thân thế[sửa | sửa mã nguồn]

Ông thương hiệu thiệt là Lý Nhật Tôn (李日尊), là đích tử của Lý Thái Tông và Linh Cảm Hoàng hậu bọn họ Mai, tự nhị người anh của ông bị tiêu diệt yểu tử Lúc sinh rời khỏi nên ông sẽ là con cái trưởng. Ông sinh ngày 25 mon hai năm Quý Hợi niên hiệu Thuận Thiên loại 14 (tức ngày 30 mon 3 năm 1023) bên trên cung Long Đức vào thời điểm cuối thời Lý Thái Tổ.[4][3] Tháng 5 âm lịch năm 1028, tức thì sau thời điểm đăng quang, Lý Thái Tông sách phong Lý Nhật Tôn thực hiện Thái tử.[3][5]

Theo sách Đại Việt sử lược, Thái tử Nhật Tôn sớm trở thành "tinh thông kinh truyện, hiểu âm luật, lại càng xuất sắc về võ lược".[4] Tháng 8 âm lịch năm 1033, Lý Thái Tông phong ông tước đoạt Khai Hoàng vương (開皇王) và dựng cung Long Đức thực hiện điểm ở cho tới ông. Ông đang được sớm được xúc tiếp với dân bọn chúng, nên nắm rõ nỗi gian khổ của dân và thông thuộc nhiều việc.[6]

Tháng 2 âm lịch năm 1037, ông được Thái Tông phong thực hiện Đại Nguyên soái, nằm trong thân phụ chuồn dẹp quân nổi dậy ở Lâm Tây (khoảng những châu thị trấn Thủy Vĩ cho tới Bình Nguyên) và giành được thắng lợi.[7]

Tháng 2 âm lịch năm 1039, Lý Thái Tông thân hành chuồn tấn công Nùng Tồn Phúc ở mạn tây-bắc. Thái tử Nhật Tôn mới mẻ 17 tuổi tác được cử thực hiện Giám quốc, coi sóc kinh trở nên và việc triều chủ yếu.[7]

Ngày 1 tháng bốn âm lịch năm 1040, ông lại được Lý Thái Tông kí thác quyền xét xử những vụ khiếu nại tụng nội địa, lập phòng ban ở năng lượng điện Quảng Vũ. Sử thần đời Lê sơ Ngô Sĩ Liên nhập Đại Việt Sử ký Toàn thư chỉ trích ra quyết định này của Thái Tông:[8]

Chức việc của hoàng thái tử, ngoài các việc thăm hỏi tặng quà hầu cơm trắng vua rời khỏi, Lúc ở lại lưu nước lại thì gọi là Giám quốc, Lúc lấy quân chuồn thì gọi là Phủ quân, với thế tuy nhiên thôi, ko nghe thấy sai xử khiếu nại lúc nào. Phàm xử khiếu nại là sự của Hữu ty. Thái Tông sai Khai Hoàng vương vãi thao tác bại liệt ko nên là chức vụ của hoàng thái tử, lại lấy năng lượng điện Quảng Vũ thực hiện điểm Vương xử khiếu nại là ko trúng địa điểm.

Mùa đông đúc năm 1042, người dân châu Văn (nay nằm trong Lạng Sơn) thực hiện binh biến đổi.[9] Ngày 1 mon 10 âm lịch năm bại liệt, Thái Tông phong Nhật Tôn thực hiện Đô thống Đại Nguyên soái, lãnh đạo quân group chuồn trấn áp. Đến ngày một mon 3 âm lịch năm 1043, ông lại được cử thực hiện Đô thống Đại Nguyên soái chuồn dẹp loàn ở châu Ái (nay nằm trong Thanh Hóa).[9][10] Đại Việt sử lược chép rằng: "Thánh Tông... tấn công dẹp giặc giã, cho tới đâu cũng đều tấn công thắng được cả".[4]

Cuối năm 1043, Lý Thái Tông thấy Chiêm Thành đang được 16 năm ko chịu đựng sang trọng cống, bèn quyết ý chinh trị phương Nam. Mùa xuân năm 1044, Thái Tông tự động thực hiện tướng mạo chuồn tấn công Chiêm Thành, kí thác cho tới Thái tử Nhật Tôn thực hiện Lưu thủ kinh sư. Trên mặt mũi trận, quân Việt thắng to tướng ở sông Ngũ Bồ, giết thịt bị tiêu diệt chúa Chiêm là Sạ Đẩu, cướp quốc đô Phật Thệ nhập một thời hạn rồi về nước [9][11]

Bách niên Thịnh thế[sửa | sửa mã nguồn]

Tháng 7 âm lịch năm 1054, thấy bản thân già cả yếu hèn, Thái Tông được cho phép Thái tử Nhật Tôn rời khỏi coi chầu nghe chính vì sự.[12][13] Đến ngày một mon 10 âm lịch (3 mon 11 dương lịch) năm 1054, Lý Thái Tông khuất.[12] Lý Nhật Tôn lên nối ngôi, tức vua Lý Thánh Tông, lấy niên hiệu đầu là Long Thụy Tỉnh Thái Bình. Ông lập 8 nương nương, và tôn u là Mai thị thực hiện Linh Cảm Thái hậu.[4]

Trong thời hạn bắt quyền, Lý Thánh Tông tự động xưng là "vạn thặng"[14] và bịa 5 niên hiệu:

  • Long Thụy Tỉnh Thái Bình (龍瑞太平 1054 – 1058)
  • Chương Thánh Gia Khánh (彰聖嘉慶 1059 – 1065)
  • Long Chương Thiên Tự (龍彰天嗣 1066 – 1067)
  • Thiên Huống chỉ Tượng (天貺寶象 1068 – 1069)
  • Thần Vũ (神武 1069 – 1072)

Đối nội[sửa | sửa mã nguồn]

Ngay sau thời điểm đăng quang, năm 1054, Lý Thánh Tông đang được thay tên nước kể từ Đại Cồ Việt trở nên Đại Việt.[15] Quốc hiệu này kéo dãn 346 năm cho đến Lúc mái ấm Hồ thay đổi trở nên Đại Ngu (1400)[16], sau này được mái ấm Lê phục sinh năm 1428[17], và tồn bên trên cho tới đầu thời mái ấm Nguyễn.[18]

Lý Thánh Tông được sử cũ tế bào miêu tả là 1 trong những nhà vua nhân đức.[19][6] Đại Việt sử lược ghi lại, nhập ngày đông năm 1055, Thánh Tông từng trình bày với những quan lại hầu cận: "Ta ở nhập cung sâu sắc, sưởi là phàn nàn, đem áo hồ nước rán mà còn phải rét như vậy này, huống chi những kẻ ở nhập tù, khốn gian khổ vì như thế trói buộc, nên ngược ko rành mạch tuy nhiên ăn mặc quần áo ko đầy đủ, thân thiện thể không tồn tại gì lấp, nên mỗi một khi bị cơn gió máy rét nghiêm khắc thì há ko bị tiêu diệt được người không có tội hoặc sao! Ta vô nằm trong thương xót". Tiếp bại liệt, ông sai quan lại Hữu ty cung cấp mền, chiếu nhập kho cho tới tù nhân và đòi hỏi hỗ trợ cho những người tù nhị bữa tiệc không hề thiếu thường ngày. Cùng năm bại liệt, Thánh Tông truyền mệnh lệnh hạn chế 50% tô thuế cho tới dân toàn quốc.[20]

Lý Thánh Tông còn mái ấm trương hạn chế những hình trị nội địa. Theo Đại Việt sử lược, một trong mỗi hành vi thứ nhất của ông sau thời điểm đăng quang là sai nhóm những dụng cụ tra tấn.[4] Đại Việt sử ký toàn thư cũng chép, nhập mon 6 âm lịch năm 1065, Lúc đang được ngự ở năng lượng điện Thiên Khánh nhằm xét án, mái ấm vua chỉ nhập Động Thiên công chúa đứng cạnh ông và tuyên bố: "Lòng trẫm yêu thương dân gần giống yêu thương con cái trẫm vậy, hiềm vì như thế trăm bọn họ ngu đần độn, thực hiện càn nên tội, trẫm lấy thực hiện thương lắm. Từ rày về sau tội gì rồi cũng hạn chế nhẹ nhõm hạn chế đi".[1] Đến năm 1070, ông được cho phép những người dân chịu đựng hình trị tấn công roi vọt (trượng hình) được nộp chi phí nhằm hạn chế tội.[21] Trong khi, nhập năm 1067, mái ấm vua đang được ấn định rời khỏi chính sách lương lậu thường niên cho tới quan lại Đô hộ phủ Sĩ sư (người đứng đầu tư mạnh quan lại tư pháp cả nước) và những cai ngục: Từ đó, nhị Đô hộ phủ Sĩ sư Ngụy Trọng Hòa, Đặng Thể Tư từng người tận hưởng 50 quan lại chi phí, 200 bó lúa và những loại cá muối; ngục lại từng người nhận trăng tròn quan lại chi phí và 100 bó lúa.[22][1] Chính sách này gom nâng lên niềm tin thanh liêm của những quan lại hình án.[19]

Tiếp nối nhị vua trước, Lý Thánh Tông cực kỳ chú ý tạo ra nông nghiệp.[3] Tháng 10 âm lịch năm 1056, mái ấm vua công bố Chiếu khuyến nông.[23] Ông cũng tiếp cận nhiều điểm nhằm coi dân cày gặt lúa.[22] Khi tạo ra bắt gặp trở ngại (như nhập tháng bốn âm lịch năm 1070), mái ấm vua lấy chi phí, thóc và lụa nhập kho trị cho tới dân nghèo khổ.[19]

Tháng 8 âm lịch năm 1059, Lý Thánh Tông chính thức vận dụng sang trọng triều phục cho tới bá quan lại.[24] Tại năng lượng điện Thủy Tinh, ông đang được ban trị nón cánh chuồn (hay nón phốc đầu) và hia cho tới quan lại viên; kể từ trên đây với lệ quan lại lại nhập chầu nên group nón cánh chuồn và đem hia.[1][25]

Về quân sự chiến lược, Lý Thánh Tông phân tách quân chủ yếu quy thực hiện 8 hiệu quân, mệnh danh là Ngự Long, Vũ Thắng, Long Dực, Thần Điện, Phủng Thánh, chỉ Thắng, Hùng Lược và Vạn Tiệp. Mỗi hiệu quân với 4 cỗ bao gồm Tả, Hữu, Tiền và Hậu, thích hợp lại là 100 group với kỵ binh, cung thủ và bộ đội phun đá. Còn phiên binh (quân những vùng sâu sắc xa) thì được phiên chế trở nên những group riêng rẽ.[26][25][27] Mô hình quân group của Lý Thánh Tông đang được đạt được chuyên môn cao mà đến mức một võ quan lại Đại Tống là Thái Diên Khánh nên vận dụng, và được Tống Thần Tông tán tụng ngợi.[25][26]

Lý Thánh Tông còn là 1 trong những tín đồ gia dụng Phật giáo sùng đạo. Ông đang được cho tới xây thật nhiều miếu tháp, nhập bại liệt với miếu Thiên Phúc, Thiên Thọ - điểm hoàng thất mái ấm Trần về sau thông thường lễ Phật. Ông còn dựng những tượng Đế Thích, Phạm Thiên tự vàng và đúc chuông đồng rộng lớn. điều đặc biệt, nhập khuôn viên miếu Súng Khánh, mái ấm vua sai dựng chỉ tháp Đại Thắng Tư Thiên (gọi tắt là Tháp Báo Thiên) nhập năm 1056.[3] Ngôi tháp này còn có 12 tầng và cao trăng tròn trượng (chừng 70m). Đây sẽ là 1 trong những An Nam tứ đại khí, tức 4 kỳ quan lại của Đại Việt thời Lý-Trần.[28] Lý Thánh Tông còn là 1 trong những thiền sư - cư sĩ, được xem như là vị Tổ loại nhị của Thiền phái Thảo Đường – 1 trong những phụ vương dòng sản phẩm thiền chủ yếu bên trên Đại Việt thời bại liệt.[29] Theo GS Hoàng Xuân Hãn nhập sách Lý Thường Kiệt: lịch-sử ngoại-giao triều Lý, những biểu thị thương dân của Thánh Tông bắt đầu từ sự ngấm nhuần niềm tin kể từ bi của Phật pháp, chứ không hề nên kể từ mô tơ tuyên truyền chủ yếu trị.[30] Ngoài ra, ông cực kỳ chú ý há đem Nho học tập. Mùa thu năm 1070, mái ấm vua đang được thi công Văn miếu và tạc tượng thờ Chu Công, Khổng Tử nằm trong 4 học tập trò tài. Ông cũng cho tới vẽ giành thờ 72 môn sinh của Khổng Tử và sai tế lễ tứ mùa.[19]

Dưới thời Lý Thánh Tông, xã hội Đại Việt kha khá ổn định ấn định.[26] Ngoài ra, một vài cuộc binh biến đổi đang được xẩy ra bên trên động Sa Đãng (1061), năm thị trấn Ái Châu và Giang Long (1061), động Sa Ma - ni nằm trong Hòa Bình (tháng 10 âm lịch năm 1064) và châu Mang Quán - TP. Lạng Sơn (tháng 7 âm lịch năm 1065). Lý Thánh Tông đang được tự động bản thân bắt quân vượt qua những cuộc nổi dậy này.[31] Lý Thánh Tông với người phu nhân loại là Nguyên phi Ỷ Lan cũng phổ biến tài giỏi trị nước. Nhà vua muộn con cái, không tồn tại hoàng thái tử giám quốc tựa như các đời trước lúc chuồn chinh chiến tuy nhiên việc chính vì sự được yên lặng ổn định nhờ tay Nguyên phi Ỷ Lan.

Đối ngoại[sửa | sửa mã nguồn]

Với Nhà Tống[sửa | sửa mã nguồn]

Sau những cuộc quấy phá huỷ của Nùng Trí Cao nhập Trung Hoa, mối liên hệ Đại Tống – Đại Việt trở thành mệt mỏi. Tri châu Ung là Tiêu Chú đang được thuyết phục nhà vua Tống sẵn sàng tiến công Đại Việt. Lý Thánh Tông đang được bắt được tình hình này, và thoạt tiên ông chọn lựa cách xử sự mềm mỏng.[32] Tháng 4 âm lịch[23] năm 1057, ông sai Mai Nguyên Thanh đem thú kỳ lạ sang trọng dưng cống cho tới mái ấm Tống, và nói rằng đó là "kỳ lân". Nghe tiếng răn dạy của Tư Mã Quang, vua Tống Nhân Tông kể từ chối không sở hữu và nhận. Sau bại liệt Tiêu Chú lại cho tới quân khiêu khích dọc từ biên thuỳ.[32]

Tháng 3 âm lịch năm 1059, Lý Thánh Tông sai quân tướng mạo kể từ miền hướng đông bắc tấn công phá huỷ khu đất Tống.[32] Về sự khiếu nại này, Toàn thư chỉ chép quan lại quân "đánh Khâm Châu nước Tống, phô bày binh uy rồi về, vì như thế ghét bỏ mái ấm Tống phản phúc".[1] Nhưng học tập fake Hoàng Xuân Hãn viện dẫn những sách sử của Tống cho biết thêm quân Đại Việt đã sở hữu những động Cổ Vạn, Tư Lẩm và Chiêm Lăng, giết thịt quan lại Tống là Lý Duy Tân, mặt khác bắt lưu giữ nhiều quân, dân và gia súc. Tống Nhân Tông và những quan lại lộ Quảng Tây nên rời khỏi dụ cấm Tiêu Chú khiến cho sự với Đại Việt, rồi Thánh Tông mới mẻ rút quân về.[1][32]

Cũng nhập năm 1059, một vài quân, dân Đại Việt đang được lánh sang trọng châu Tây Bình của Tống. Họ được lãnh đạo quân sự chiến lược Tây Bình là Vi Huệ Chính bao trùm. Thánh Tông sai Châu mục Lạng Châu là Thân Thiệu Thái đem quân sang trọng bắt lại. Từ động Giáp (Đại Việt), Thân Thiệu Thái tiến thủ quân nhập thị trấn Như Ngao (Tây Bình) và kí thác chiến với quân Tống tự Tống Sĩ Nghiêu lãnh đạo. Sau trận tấn công này, Thân Thiệu Thái rút quân về nước; Tống Sĩ Nghiêu phản công tấn công nhập động Giáp tuy nhiên bị quân Đại Việt đập tan.[32] Đến năm 1060, Thánh Tông lại sai Thân Thiệu Thái tiến công khu đất Tống, giết thịt bị tiêu diệt Tống Sĩ Nghiêu nằm trong 4 tướng mạo nằm trong hạ. Quân Tống ở Tây Bình kháng cự ko nổi. Từ châu Tây Bình, quân Đại Việt tiến thủ cho tới châu Ung và tiến công trại Vĩnh Bình. Quân Tống lại thua; quân Đại Việt bắt được Chỉ huy sứ Dương chỉ Tài cùng với rất nhiều quân dân. Vua Tống sai Thị y sĩ Sở lại Dư Tĩnh tung quân lộ Quảng Nam Tây phản kích tuy nhiên ko thành công xuất sắc.[1][32]

Sau những trận tấn công bên trên biên thuỳ, mái ấm Tống thải hồi những quan lại lại máu chiến như Tiêu Cố, Tiêu Chú, mặt khác cử Dư Tĩnh sang trọng điều đình với Đại Việt. Lý Thánh Tông cử Phí Gia Hậu chuồn hòa đàm, đối đãi với Dư Tĩnh cực kỳ hậu tuy nhiên quyết định ko trả Dương chỉ Tài và quân dân bị tóm gọn.[24][1][32]

Với Chiêm Thành[sửa | sửa mã nguồn]

Sau Lúc bị Lý Thái Tông vượt qua nhập chiến dịch Nam chinh năm 1044, nước Chiêm Thành một phía cống hấp thụ lễ phẩm, thú kỳ lạ cho tới mái ấm Lý, tuy nhiên mặt mũi không giống bọn họ thầm lặng thao luyện quân sĩ và thắt chặt mối liên hệ với mái ấm Tống, đợi thời cơ báo thù oán Đại Việt. Năm 1065, vua Chiêm là Chế Củ (Rudravarman III) đình chỉ việc cống hấp thụ cho tới mái ấm Lý, tiếp sau đó năm 1068 quân Chiêm kéo sang trọng quấy nhiễu biên thuỳ.[33][34][26] Tháng 2 âm lịch năm 1069, Lý Thánh Tông ra quyết định há chiến dịch tấn công Chiêm. Ông thân hành bắt quân tiến công, khuấy tan quân Chiêm Thành và bắt được Chế Củ.[35]

Về trận đánh năm 1069, Đại Việt Sử ký Toàn thư với ghi nhận:[35]

Mùa xuân, mon 2, vua thân thiện chuồn tấn công Chiêm Thành, bắt được vua nước ấy là Chế Củ và dân bọn chúng 5 vạn người. Trận này vua tấn công Chiêm Thành mãi ko được, lấy quân về cho tới châu Cư Liên, nghe tin cẩn Nguyên phi gom việc nội trị, lòng dân cảm hóa hòa thích hợp. Trong cõi vững vàng vàng, tôn sùng Phật giáo, dân gọi là bà Quan Âm, vua nói: "Nguyên phi là thanh nữ còn khiến cho được như vậy, tớ là nam giới nhi lại chẳng được việc gì hoặc sao?". Bèn quay trở về tấn công nữa, thắng được.
Mùa hạ, mon 6 lấy quân về. Mùa thu, mon 7, vua kể từ Chiêm Thành về cho tới điểm, dưng tù ở Thái Miếu, thay đổi niên hiệu là Thần Vũ năm loại 1.

Sách Đại Việt sử lược ko nhắc tới kết quả của Nguyên phi Ỷ Lan, tuy nhiên tế bào miêu tả cụ thể rộng lớn về những ngăn lối chinh trị của Lý Thánh Tông với những thắng lợi ở cửa ngõ hải dương Nhật Lệ, sông Tu Mao và cướp đóng góp quốc đô Phật Thệ:[36]

Mùa xuân, mon 2, ngày Mậu Tuất vua xuống chiếu thân hành cho tới nước Chiêm Thành. Ngày Đinh Vị [Mùi] vua thề thốt ở điểm Long Trì... Ngày Ất Sửu sai bọn Hoàng Tiệp nhập sản phẩm Đại Liêu Ban tấn công cửa ngõ hải dương Nhật Lệ thắng lợi... Ngày Bính Tý đóng góp quân ở Thị Lợi Bì Nại, với dòng sản phẩm hiện tượng kỳ lạ là nhị con cái chim đều cất cánh theo dõi thuyền vua như thể dẫn lối vậy. Đại quân tiến thủ lên trước đóng góp ở bờ sông Tu Mao thấy tướng mạo Chiêm Thành là Ba Bì Dà La đang được bày trận ở bờ sông. Quan quân xông rời khỏi tấn công, chém Ba Bì Dà La, quân Chiêm bị tiêu diệt vô số. Chúa Chiêm Thành là Đệ Củ nghe quân bị bại bèn dắt phu nhân con cái đêm tối lẫn lộn trốn. Đêm ấy, quan lại quân kéo rốc nhập trở nên Phật Thệ, cho tới bến Đồng La, dân ở trở nên Phật Thệ van sản phẩm.
Mùa hạ, tháng bốn Nguyên soái Nguyễn Thường Kiệt [tức Lý Thường Kiệt] bắt được Đệ Củ ở biên thuỳ Chân Lạp. Mùa hạ, mon 5 vua ngự tiệc nằm trong triều thần ở ngôi năng lượng điện của vua Chiêm Thành, vua lại thân thiện hành múa thuẫn và tấn công cầu ở điểm thềm năng lượng điện ấy,...

Sau thắng lợi, Lý Thường Kiệt giải Chế Củ mang về Thăng Long, được Lý Thánh Tông phong thực hiện Thiên tử nghĩa nam vì như thế lao động này.[34][35] Vua Chiêm van dưng khu đất phụ vương châu là Địa Lý, Ma Linh và Ba Chính nhằm chuộc tội. Thánh Tông lấy 3 châu ấy và tha bổng cho tới Chế Củ về nước.[35][37][38] Những châu ấy ni ở địa phân tử những thị trấn Quảng Ninh, Quảng Trạch, Ba Trạch, Tuyên Hòa, Lệ Thủy (tỉnh Quảng Bình) và thị trấn Ga Hải (tỉnh Quảng Trị). Trong số tù binh Chiêm Thành bị tóm gọn về Đại Việt với cùng một thiền sư người Tống là Thảo Đường, về sau là Quốc sư của triều đình Lý Thánh Tông và là Tổ khai sáng sủa Thiền phái Thảo Đường - 1 trong những 3 thiền phái của Phật giáo Đại Việt thời Lý.[39][40]

Thắng lợi của Lý Thánh Tông bên trên Chiêm Thành đã trải cho những lân bang nên kiêng khem dè Đại Việt. Cuối năm 1069, vua Thánh Tông cử Quách Sĩ An thực hiện Chánh sứ, Đào Tông Nguyên thực hiện Phó sứ sang trọng báo cho những người Tống về sự việc vượt qua Chiêm Thành, bắt sinh sống vua Chiêm. Tống Thần Tông nhập bụng ko mến, tuy vậy đành quá nhận Chiêm Thành là chư hầu của Đại Việt. Chính quyền Tống cũng nghiêm trang cấm những tướng mạo ở biên thuỳ khiêu khích, khiêu hấn với Đại Việt. Còn ở phía Nam, Chân Lạp và Chiêm Thành thứu tự sai sứ sang trọng dưng lễ cống nhập trong thời điểm 1069, 1071.[36][34]

Xem thêm: tổng tài cưng chiều bảo bối nghịch ngợm

Qua đời[sửa | sửa mã nguồn]

Ngày Canh Dần mon một năm Nhâm Tý (tức ngày một mon hai năm 1072), vua Lý Nhật Tôn khuất ở năng lượng điện Hội Tiên[36], trị vì như thế được 17 năm, tận hưởng lâu 49 tuổi tác. Triều đình dưng miếu hiệu là Thánh Tông (聖宗), thụy hiệu là Ứng Thiên Sùng Nhân Chí Đạo Uy Khánh Long Tường Minh Văn Duệ Vũ Hiếu Đức Thánh Thần Hoàng đế (應天崇仁至道威慶龍祥明文睿武孝德聖神皇帝) và chôn cất ở Thọ Lăng (phủ Thiên Đức).[36][41]

Thái tử Lý Càn Đức đăng quang trước linh cữu Thánh Tông, tức Lý Nhân Tông. Nhà vua mới mẻ 7 tuổi tác nên chỉ có thể ấn định u đích là Thượng Dương Thái hậu, u đẻ là Ỷ Lan Nguyên phi nằm trong Thái sư Lý Đạo Thành nhìn coi chính vì sự.[42]

Nhận định[sửa | sửa mã nguồn]

Sử thần thời Lê sơ Ngô Sĩ Liên, nhập cỗ Đại Việt Sử ký Toàn thư tự ông biên soạn năm 1479, với bình luận:[42]

Xót thương vì như thế hình ngục, nhân kể từ với thần dân, là sự thứ nhất của vương vãi chủ yếu. Thánh Tông thắc mắc tù nhân nhập ngục hoặc với kẻ không có tội tuy nhiên bị tiêu diệt vì như thế đói rét, cung cấp cho tới chiếu chăn ăn uống hàng ngày nhằm nuôi sinh sống, thắc mắc quan lại lại lưu giữ việc hình ngục hoặc với kẻ vì như thế mái ấm nghèo khổ tuy nhiên nhận chi phí hối lộ, cung cấp thêm vào cho chi phí bổng và đồ ăn nhằm mái ấm được nhiều đầy đủ. Lo dân thiếu thốn ăn thì xuống chiếu khuyến nông, bắt gặp năm đại hạn thì ban mệnh lệnh chẩn cung cấp người nghèo khổ, trước sau đó 1 lòng, đều là trở nên thực. Huống chi lại tôn mộ đạo học tập, xác định rõ chính sách, văn sự thực hiện mau chóng mặt quay cuồng trong; phía nam bằng Chiêm; phía bắc tấn công Tống, uy vũ biểu dương hiển hách bên phía ngoài. Tuy với việc phạm tội nhỏ không giống cũng vẫn chính là bậc vua thánh thiện. Hoặc với người bảo là vua nhân nhu với quá tuy nhiên cương đoán ko đầy đủ, ý niệm ko cho rằng nên.

— Ngô Sĩ Liên

Sử thần Lê Tung đời Lê Tương Dực, người sáng tác cỗ Đại Việt thông giám tổng luận (1514), cũng Review Lý Thánh Tông:[43]

Thánh Tông thương dân, trọng nông, vỗ người xa thẳm, yêu thương người ngay gần, bịa khoa chưng học tập, trọng mệnh lệnh chăm sóc liêm, bịa quan lại túng thiếu những, thực hiện lối Minh Luân, sửa sang trọng việc văn, sẵn sàng việc võ, nội địa đều yên lặng tĩnh, là bậc vua thánh thiện nối đức trước vậy. Song nhọc mệt mức độ dân nhằm xây tháp Báo Thiên, phí của dân nhằm dựng cung Dâm Đàn, bại liệt là nơi kém cỏi.

— Lê Tung

Lưu danh[sửa | sửa mã nguồn]

Tháng 12-2020, Ủy ban Nhân dân TP. Hồ Chí Minh Thành Phố Hà Nội ra quyết định gắn hải dương "Đường Lý Thánh Tông" cho 1 tuyến phố ở Huyện Gia Lâm. Trước bại liệt 1 phen, ở quận Đồ Sơn, Hải Phòng Đất Cảng cũng có một đường phố nằm trong thương hiệu.[44]

Gia quyến[sửa | sửa mã nguồn]

  • Cha: Lý Thái Tông (Lý Phật Mã).
  • Mẹ: Kim Thiên Hoàng Thái Hậu (Mai thị).
Hậu Phi
STT Danh hiệu Tên Sinh mất Cha Ghi chú
1 Thượng Dương Hoàng Hậu

(上陽皇后)

Dương Thị

(楊氏)

?-1073 Bà là chủ yếu thất của Lý Thánh Tông và là u đích (không nên u đẻ) của Lý Nhân Tông.

Theo dã sử và một vài mối cung cấp điển tích dân gian trá, Hoàng hậu Thượng Dương sinh hạ được nhị công chúa là Từ Thục, Từ Huy. Sau này, nhị công chúa xuống tóc.

2 Nguyên Phi Ỷ Lan

(元妃倚蘭)

Lê Thị

(黎氏)

1044-1117 Sau Lúc nhập cung bà được vua Lý Thánh Tông ban thương hiệu Ỷ Lan (倚蘭)

Bà còn được gọi là Linh Nhân Hoàng thái hậu.

Bà là thân thiện kiểu mẫu của vua Lý Nhân Tông.

3 Thứ phi Dương thị ?-? Không rõ Không rõ rệt nhập cung lúc nào tuy vậy với phụ nữ là Công Chúa Thiên Thánh.
4 Còn 8 nương nương và một vài phi tần khác
Hoàng Tử
STT Danh hiệu Tên Sinh mất Mẹ Ghi chú
1 Lý Nhân Tông

(李仁宗)

Lý Càn Đức

(李乾德)

1066-1127 Nguyên Phi Ỷ Lan

(元妃倚蘭)

Kế vị Lý Thánh Tông phát triển thành nhà vua loại 4 của triều Lý.
2 Minh Nhân vương

(明仁王)

Lý Càn Quyết 1068-? Nguyên Phi Ỷ Lan

(元妃倚蘭)

Em trai ruột của Lý Nhân Tông.[1]
3 Sùng Hiền Hầu

(崇贤侯)

1069-1130 Không rõ Phụ thân thiện của Lý Thần Tông

Nghĩa Nam Vương Lý Hưng Tích

Công Chúa
STT Danh hiệu Tên Sinh mất Ghi chú
1 Công chúa Động Thiên

(洞天公主)

Lý Thị

(李氏)

?-?
2 Công chúa Thiên Thánh

(天圣公主)

Lý Thị

(李氏)

?-? Con gái của Thứ phi Dương thị.
3 Công chúa Bình Dương

(平阳公主)

Lý Thị

(李氏)

?-?
4 Công chúa Ngọc Kiều Lý Ngọc Kiều

(李玉嬌)

Xem thêm: doc truyen manh me yeu nhau 100 ngay

1042-1113 Bà là phụ nữ rộng lớn của Phụng Càn vương vãi Lý Nhật Trung là em trai của Lý Thánh Tông.

Được vua Lý Thánh Tông nhận thực hiện con cái nuôi

5 Công chúa Từ Thục Lý Thị

(李氏)

?-? Theo dã sử là phụ nữ của Thượng Dương Hoàng Hậu.
6 Công Chúa Từ Huy Lý thị

(李氏)

?-? Theo dã sử là phụ nữ của Thượng Dương Hoàng Hậu.

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

  • Nhà Lý
  • Lý Thái Tông
  • Ỷ Lan
  • Chiêm Thành
  • Linh Lang

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ a b c d e f g h i j Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 106-107.
  2. ^ Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 117.
  3. ^ a b c d e Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 105.
  4. ^ a b c d e Khuyết danh 1993, tr. 46.
  5. ^ Quốc sử quán triều Nguyễn 1998, tr. 116.
  6. ^ a b Ngô Thì Sĩ 1991, tr. 50.
  7. ^ a b Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 95-96.
  8. ^ Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 97.
  9. ^ a b c Khuyết danh 1993, tr. 43.
  10. ^ Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 98-99.
  11. ^ Quốc sử quán triều Nguyễn 1998, tr. 127.
  12. ^ a b Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 104.
  13. ^ Quốc sử quán triều Nguyễn 1998, tr. 132.
  14. ^ Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 93.
  15. ^ Quốc sử quán triều Nguyễn 1998, tr. 133.
  16. ^ Quốc sử quán triều Nguyễn 1998, tr. 324.
  17. ^ Quốc sử quán triều Nguyễn 1998, tr. 393.
  18. ^ Trần Trọng Kim 1971, tr. 252.
  19. ^ a b c d Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 108.
  20. ^ Khuyết danh 1993, tr. 56.
  21. ^ Khuyết danh 1993, tr. 52.
  22. ^ a b Khuyết danh 1993, tr. 50.
  23. ^ a b Khuyết danh 1993, tr. 47.
  24. ^ a b Khuyết danh 1993, tr. 48.
  25. ^ a b c Quốc sử quán triều Nguyễn 1998, tr. 134.
  26. ^ a b c d Trần Trọng Kim 1971, tr. 41.
  27. ^ Quốc sử quán triều Nguyễn 1998, tr. 201.
  28. ^ Vân Nhi. “Số phận hẩm hiu của 'An Nam tứ đại khí'”. Giác Ngộ Online. Bản gốc tàng trữ ngày 7 mon một năm 2017. Truy cập 7 mon một năm 2017.
  29. ^ Thích Phước Đạt. “Tinh thần An cư nhập Phật giáo thời mái ấm Trần”. Giác Ngộ Online. Bản gốc tàng trữ ngày 7 mon một năm 2017. Truy cập 7 mon một năm 2017.
  30. ^ Hoàng Xuân Hãn 1949, chương XIV: "Đạo Phật thời Lý"
  31. ^ Khuyết danh 1993, tr. 49.
  32. ^ a b c d e f g Hoàng Xuân Hãn 1949, chương V: "Bang kí thác Lý - Tống"
  33. ^ Quốc sử quán triều Nguyễn 1998, tr. 137-138.
  34. ^ a b c Hoàng Xuân Hãn 1949, chương II: "Đánh Chiêm Thành"
  35. ^ a b c d Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 107-108.
  36. ^ a b c d Khuyết danh 1993, tr. 51-52.
  37. ^ Lê Quý Đôn 1959, tr. 7.
  38. ^ Quốc sử quán triều Nguyễn 1998, tr. 137.
  39. ^ Lê Tắc 1961, tr. 123.
  40. ^ Phuong & Lockhart 2011, tr. 270.
  41. ^ Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 108-109..
  42. ^ a b Ngô Sĩ Liên 1993, tr. 108-109.
  43. ^ Lê Tung. Việt giám thông khảo tổng luận. Hội chỉ tồn di tích chữ Nôm. tr. 10b-11a.
  44. ^ Hà Nội mệnh danh 27 lối, phố mới

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  • Lê Quý Đôn (1959). Phủ biên tạp lục. Khoa Xã hội - Trường Đại học tập Tổng thích hợp Thành Phố Hà Nội.
  • Lê Tắc (1961). An Nam chí lược. Viện Đại học tập Huế.
  • Khuyết danh (1993). Đại Việt sử lược. Thành phố Hồ Chí Minh: Nhà Xuất bạn dạng Thành phố Sài Gòn.
  • Ngô Sĩ Liên (1993). Đại Việt sử ký toàn thư. Nội những quan lại bạn dạng. Hà Nội: Nhà Xuất bạn dạng Khoa học tập Xã hội.
  • Ngô Thì Sĩ (1991). Việt sử tiêu xài án. Nhà Xuất bạn dạng Văn Sử.
  • Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm ấn định Việt sử Thông giám cương mục, Hà Nội: Nhà Xuất bạn dạng giáo dục và đào tạo.
  • Trần Trọng Kim (1971), Việt Nam sử lược, Sài Gòn: Trung tâm Học liệu Xuất bạn dạng nằm trong Sở giáo dục và đào tạo.
  • Hoàng Xuân Hãn (1949), Lý Thường Kiệt lịch sử vẻ vang nước ngoài kí thác triều Lý, truy vấn 7 mon một năm 2017
  • Phuong, Tran Ky; Lockhart, Bruce (2011), The Cham of Vietnam: History, Society and Art, NUS Press, ISBN 997169459X