Người học đọc thường kẹt ở một chỗ: tài liệu dành cho người học thì chủ đề nhạt, còn văn bản thật về thứ mình thích thì quá khó. Wikipedia nằm ở giữa hai cực đó. Nó có bài về gần như mọi chủ đề, từ đội bóng bạn hâm mộ đến loại cây trong vườn nhà, viết bằng hơn ba trăm thứ tiếng, miễn phí, không quảng cáo, và nội dung được phát hành theo giấy phép mở. Riêng với tiếng Anh còn có Simple English Wikipedia, viết bằng từ ngữ và câu đơn giản. Bài này chỉ cách biến bách khoa toàn thư mở thành kho bài đọc có độ khó tăng dần.
Wikipedia dạy được gì và không dạy được gì
Văn phong bách khoa có đặc điểm rõ: câu trần thuật, nhiều danh từ, nhiều câu bị động, nhiều mốc thời gian và con số. Ví dụ một câu mở đầu điển hình: Hanoi is the capital of Vietnam and its second-largest city by population. Kiểu câu này dạy rất tốt từ vựng theo chủ đề, cách định nghĩa, cách mô tả lịch sử, địa lý, khoa học. Đây cũng là văn phong gần với phần đọc học thuật của nhiều kỳ thi.
Ngược lại, Wikipedia không dạy hội thoại, cảm xúc, tiếng lóng, cách kể chuyện. Đừng dùng nó làm nguồn đọc duy nhất. Hãy coi nó là một trong ba bốn loại văn bản bạn đọc thường xuyên, bên cạnh truyện, báo cho người học, và văn bản đời thường.
Simple English Wikipedia: bản dễ của tiếng Anh
Simple English Wikipedia là một phiên bản riêng, các bài được viết hoặc viết lại bằng từ vựng cơ bản và câu ngắn, hướng tới người học tiếng Anh và trẻ em. So hai câu về cùng một chủ đề để thấy khác biệt. Bản thường có thể viết Photosynthesis is a process used by plants and other organisms to convert light energy into chemical energy, còn bản đơn giản thiên về kiểu Plants use sunlight to make food. Bài trong bản đơn giản ngắn hơn, ít thuật ngữ hơn, và khi có thuật ngữ thì thường được giải thích ngay.
Lưu ý hai điều. Thứ nhất, số bài ít hơn nhiều so với bản thường, nhiều chủ đề hẹp không có. Thứ hai, chất lượng không đồng đều, có bài rất ngắn. Cách dùng hợp lý: đọc bản đơn giản trước để nắm khung, rồi đọc phần mở đầu của bài tương ứng trong bản thường.
Chỉ đọc phần mở đầu: mẹo chọn độ dài
Mỗi bài Wikipedia đều bắt đầu bằng một phần tóm tắt nằm trước mục lục, thường vài đoạn. Phần này được viết để tự đứng một mình, tóm toàn bộ bài. Với người học, đây là đơn vị đọc lý tưởng: đủ ngắn để đọc kỹ trong mười phút, đủ trọn vẹn để hiểu một chủ đề. Phần thân bài phía dưới dài và nhiều chi tiết, chỉ đọc khi bạn thật sự quan tâm.
Một lịch đọc gợi ý: mỗi ngày đọc phần mở đầu của một bài, chọn năm từ đáng nhớ, viết hai câu tóm tắt bằng lời của mình. Một tháng là ba mươi chủ đề, mỗi chủ đề có từ vựng riêng.
Dùng liên kết ngôn ngữ như một chiếc thang
Mỗi bài có danh sách liên kết sang cùng chủ đề ở các phiên bản ngôn ngữ khác. Đây là công cụ rất mạnh mà ít người học khai thác:
- Đọc bài tiếng Việt trước để có kiến thức nền, rồi chuyển sang bài cùng chủ đề bằng thứ tiếng đang học. Kiến thức nền làm việc đọc dễ hơn hẳn, giống như đọc truyện đã biết cốt.
- Tra thuật ngữ nhanh hơn từ điển: muốn biết "quang hợp" trong tiếng Nhật, mở bài tiếng Việt và chuyển sang bản tiếng Nhật, bạn có ngay 光合成 (こうごうせい) kèm định nghĩa đầy đủ.
- Đừng coi hai bài là bản dịch của nhau. Mỗi phiên bản ngôn ngữ do cộng đồng riêng viết, nội dung và độ dài thường khác nhau. Bài tiếng Việt chỉ là bối cảnh, không phải đáp án.
Chọn chủ đề thế nào cho đọc được lâu
Bắt đầu từ thứ bạn biết rõ
Quê bạn, nghề bạn, môn thể thao bạn chơi, món ăn bạn nấu. Đọc bài tiếng Anh về Đà Lạt hay về phở, bạn biết sẵn nội dung nên chỉ tập trung vào ngôn ngữ. Đây cũng là từ vựng bạn sẽ cần khi giới thiệu về mình với người nước ngoài.
Đi theo liên kết trong bài
Mỗi bài có hàng chục liên kết sang bài khác. Từ bài về cà phê, bạn có thể sang bài về Tây Nguyên, về rang xay, về lịch sử thương mại. Đi theo tò mò là cách đọc tự nhiên nhất, nhưng đặt giới hạn, ví dụ tối đa ba bài mỗi buổi, để không biến buổi học thành lướt mạng.
Chọn bài có chất lượng tốt
Nhiều phiên bản Wikipedia gắn dấu cho các bài đã được cộng đồng đánh giá chất lượng cao, ví dụ bài tốt và bài chọn lọc trong tiếng Anh. Những bài này được viết cẩn thận, văn phong chuẩn, ít lỗi, hợp cho việc học cách viết.
Biến một phần mở đầu thành ba bài tập
Đọc xong chưa phải là hết. Một đoạn mở đầu dài khoảng hai trăm từ có thể cho bạn ba bài tập nhỏ. Thứ nhất, tìm mọi câu bị động và chuyển sang chủ động, để thấy vì sao người viết bách khoa ưa bị động: họ muốn nói về sự vật, không về người làm. Thứ hai, che đoạn văn, nhìn danh sách năm từ đã chọn và viết lại hai ba câu tóm tắt. Thứ ba, đọc to đoạn văn một lần, chú ý cách đọc tên riêng và con số; nhiều bài có ghi chú cách phát âm tên riêng ngay trong câu đầu tiên. Ba bài tập này mất khoảng mười lăm phút và biến một lần đọc thụ động thành một buổi học trọn vẹn.
Những điều cần cẩn trọng
- Độ chính xác. Wikipedia do cộng đồng viết, có thể sai hoặc thiếu, nhất là ở bài ít người sửa. Với việc học ngôn ngữ thì đây ít là vấn đề, nhưng đừng trích dẫn nó như nguồn duy nhất cho bài luận học thuật.
- Câu quá dài. Bài khoa học, pháp lý ở bản thường có câu rất dài với nhiều mệnh đề lồng nhau. Nếu một câu vượt ba dòng, tách nó ra thành các mệnh đề rồi đọc từng phần.
- Ghi nguồn khi dùng lại. Nội dung Wikipedia dùng giấy phép mở cho phép chép lại, kể cả để làm tài liệu học cho lớp, với điều kiện ghi nguồn và giữ cùng giấy phép. Nếu bạn soạn bài tập từ đoạn Wikipedia để chia sẻ, ghi rõ nguồn.
Khi muốn chuyển từ đọc sang luyện kỹ năng có hệ thống, kết hợp với các bài học theo cấp độ để có phần nghe, nói, viết đi kèm, vì Wikipedia chỉ phục vụ phần đọc.
Câu hỏi thường gặp
Simple English Wikipedia là gì?
Đó là một phiên bản của Wikipedia viết bằng từ vựng cơ bản và câu ngắn, dành cho người học tiếng Anh và trẻ em. Số bài ít hơn bản thường nhưng dễ đọc hơn nhiều.
Đọc Wikipedia có giúp luyện đọc IELTS không?
Có ích cho từ vựng học thuật và làm quen văn phong trần thuật, gần với nhiều bài đọc trong đề. Nhưng nó không thay được việc luyện đúng dạng câu hỏi của đề thi.
Có được dùng nội dung Wikipedia làm tài liệu dạy học không?
Được, vì nội dung phát hành theo giấy phép mở. Bạn cần ghi nguồn và chia sẻ tài liệu làm ra theo cùng giấy phép.
Thứ tiếng khác ngoài tiếng Anh có bản Wikipedia dễ đọc không?
Phần lớn thứ tiếng không có bản đơn giản riêng. Khi đó hãy chỉ đọc phần mở đầu của bài, chọn chủ đề quen, và đọc bài tiếng Việt trước để có nền.
