Phát âm là kỹ năng khó tự học nhất vì bạn không nghe được chính mình. Khi nói, giọng của bạn đi vào tai qua cả xương sọ, nghe trầm và "đúng" hơn so với người khác nghe. Cần một tấm gương cho âm thanh. Nhiều người nghĩ phải tìm ứng dụng chấm phát âm chuyên dụng, nhưng điện thoại nào cũng có sẵn ba công cụ đủ để luyện có phản hồi thật: máy ghi âm, camera trước và bàn phím nhập bằng giọng nói. Bài này chỉ cách dùng từng thứ, và đặc biệt là cái bẫy khi dùng nhận diện giọng nói để tự chấm.
Máy ghi âm: nghe mình như người khác nghe
Ghi cả câu, không ghi từng từ
Người mới hay ghi âm từng từ rời, đọc rất cẩn thận. Kết quả nghe khá tốt, nhưng không nói lên gì về cách bạn nói thật. Trong câu, âm cuối bị nuốt, trọng âm lệch, ngữ điệu đều đều. Hãy ghi những câu bạn hay dùng, đọc với tốc độ bình thường.
Ghi cạnh bản mẫu
Chọn một câu có ghi âm của người bản ngữ, ví dụ từ bản tin cho người học hoặc từ kho câu Tatoeba. Nghe câu mẫu, ghi âm mình đọc lại, rồi nghe xen kẽ: mẫu, mình, mẫu, mình. Đừng nghe cả đoạn của mình liền một mạch; nghe xen kẽ từng câu mới thấy rõ chỗ khác.
Nghe lại vào hôm sau
Nghe ngay sau khi ghi, não vẫn nhớ mình "định" nói gì và tự lấp chỗ thiếu. Để sang hôm sau, bạn nghe gần với cách một người lạ nghe hơn. Lúc đó những lỗi như mất âm cuối hiện ra rõ.
Những gì cần nghe
Với người Việt, ba chỗ đáng nghe kỹ nhất:
- Âm cuối. Tiếng Việt kết thúc âm tiết bằng phụ âm không bật hơi, nên người Việt hay bỏ hoặc làm nhẹ âm cuối tiếng Anh: rice thành "rai", worked nghe như work. Nghe xem /s/, /t/, /d/, /k/ cuối từ có thật sự ra tiếng không.
- Trọng âm từ. PHOtograph, phoTOgrapher, photoGRAPHic: ba từ cùng gốc, trọng âm ba chỗ khác nhau. Người Việt thường đọc mọi âm tiết đều nhau.
- Nối âm. Pick it up trong miệng người bản ngữ là một chuỗi liền, không ngắt thành ba từ.
Camera trước: nhìn khẩu hình
Nhiều âm khác nhau ở hình dạng môi và vị trí lưỡi, những thứ nhìn thấy được. Quay video mình nói bằng camera trước, rồi so với video người bản ngữ nói cùng câu ở góc gần.
- Âm /θ/ trong think, three: đầu lưỡi phải lộ ra giữa hai hàm răng. Nếu trong video không thấy lưỡi, bạn đang nói /s/ hoặc /t/, và think sẽ nghe thành sink hoặc tink.
- Âm /v/ và /f/: răng trên chạm môi dưới. Người Việt đọc /v/ tiếng Anh thường ổn, nhưng hay đọc /f/ cuối từ thành /p/.
- Nguyên âm tròn môi của tiếng Pháp, tiếng Đức: tu (bạn) và tout (tất cả) trong tiếng Pháp khác nhau ở vị trí lưỡi trong khi môi đều tròn; tiếng Đức ü trong über cũng vậy. Video giúp bạn thấy môi đã đủ tròn và chu ra chưa.
Mẹo nhỏ: xem lại video ở tốc độ chậm nếu trình phát của máy cho phép. Ở tốc độ thường, khẩu hình lướt qua quá nhanh; chậm lại một nửa, bạn sẽ thấy rõ lưỡi có lộ ra hay môi có tròn đúng lúc không. Không cần đăng video lên đâu cả. Xem xong có thể xoá.
Bàn phím giọng nói: một "người nghe" không nể nang
Đổi ngôn ngữ nhập của bàn phím sang thứ tiếng bạn học, mở một ghi chú trống, bấm biểu tượng micro và nói. Máy chuyển lời bạn thành chữ. Nếu chữ hiện ra đúng điều bạn định nói, người nghe thật nhiều khả năng cũng hiểu. Đây là phản hồi nhanh và thẳng thắn, đôi khi phũ hơn cả giáo viên.
Cái bẫy: máy đoán theo ngữ cảnh
Hệ thống nhận diện giọng nói hiện đại không chỉ nghe âm, mà còn đoán từ theo ngữ cảnh câu. Nói "I want to buy a new sheep" mà phát âm thành "ship", máy có khi vẫn viết đúng ý bạn định nói hoặc viết đúng từ có xác suất cao hơn trong câu. Nghĩa là máy viết đúng chưa chắc bạn đã phát âm đúng; nó có thể đã "cứu" bạn.
Cách khắc phục: dùng câu mà cả hai từ trong cặp dễ nhầm đều hợp lý, để máy không có ngữ cảnh mà đoán.
- Look at that ship. / Look at that sheep.
- I'm leaving now. / I'm living now. (câu thứ hai hơi lạ nhưng vẫn hợp lệ)
- It's a big fan. / It's a big van.
- Can you say "thin"? / Can you say "sin"?
Nói mỗi câu năm lần. Nếu máy viết đúng bốn đến năm lần, âm đó ổn. Nếu kết quả nhảy qua lại, bạn đang nói một âm nằm giữa hai âm, đúng chỗ cần luyện.
Đừng để máy làm bạn nói "giọng máy"
Một số người, để máy nhận đúng, bắt đầu nói chậm, rõ từng chữ, tách rời. Máy nhận được nhưng người nghe thật thấy rất gượng. Mục tiêu là nói ở tốc độ tự nhiên mà máy vẫn nhận ra. Nếu phải nói chậm bất thường mới được, ghi nhận đó là tiến bộ ở mức âm, rồi tập tăng dần tốc độ.
Một buổi luyện 15 phút ghép cả ba công cụ
- Ba phút: nghe câu mẫu, chọn ba câu có âm bạn đang luyện.
- Bốn phút: quay video đọc ba câu, so khẩu hình với mẫu.
- Bốn phút: nói các câu cặp dễ nhầm vào bàn phím giọng nói, đếm số lần máy nhận đúng.
- Bốn phút: ghi âm đọc cả đoạn ngắn chứa các câu đó, để mai nghe lại.
Ghi lại kết quả đơn giản, ví dụ "ship/sheep: 3 trên 5". Sau hai tuần nhìn lại, bạn sẽ thấy tiến bộ bằng con số thay vì cảm giác. Muốn có thêm câu mẫu theo chủ đề để luyện, các bài trên ngonnguanh.com có sẵn câu kèm âm thanh.
Những gì công cụ sẵn có không làm được
Ba công cụ này phát hiện được rằng có chỗ sai, nhưng không giải thích vì sao sai và sửa thế nào. Khi một âm cứ mãi không qua được sau vài tuần, đó là lúc cần một người nghe có chuyên môn, dù chỉ một hai buổi, hoặc ít nhất một video hướng dẫn quay cận vị trí lưỡi cho đúng âm đó. Cũng đừng dùng nhận diện giọng nói để luyện ngữ điệu cảm xúc: máy không quan tâm câu của bạn nghe lạnh lùng hay thân thiện.
Câu hỏi thường gặp
Tự luyện phát âm tại nhà có hiệu quả không?
Có, nếu bạn có cách nghe lại mình và so với mẫu. Ghi âm, quay video khẩu hình và thử với bàn phím giọng nói cho phản hồi đủ để sửa phần lớn lỗi thường gặp.
Bàn phím giọng nói nhận đúng có nghĩa là phát âm chuẩn không?
Chưa chắc, vì máy đoán theo ngữ cảnh và có thể tự sửa giúp bạn. Hãy thử bằng câu mà cả hai từ dễ nhầm đều hợp lý để máy không đoán được.
Vì sao nghe lại giọng mình ghi âm thấy lạ?
Khi nói, bạn nghe giọng mình qua cả xương sọ nên trầm hơn. Bản ghi âm mới gần với cách người khác nghe bạn, nên rất hợp để luyện.
Người Việt hay sai âm nào nhất khi nói tiếng Anh?
Hay gặp nhất là bỏ âm cuối như /s/, /t/, /k/, đọc /θ/ thành /s/ hoặc /t/, và đọc mọi âm tiết đều nhau thay vì nhấn trọng âm. Ghi âm cả câu sẽ lộ rõ ba lỗi này.
Nên luyện phát âm từng từ hay cả câu?
Bắt đầu bằng từ để biết âm đúng ra sao, nhưng phần lớn thời gian nên luyện cả câu ở tốc độ bình thường. Lỗi âm cuối, trọng âm và nối âm chỉ lộ ra khi nói thành câu.
