Khi chọn một bộ tài liệu học ngôn ngữ, người ta thường lật xem phần bài đọc, bài ngữ pháp, rồi thấy "có kèm audio" là yên tâm. Ít ai bỏ mười phút ra nghe thử phần ghi âm trước khi dùng. Trong khi đó, phần ghi âm quyết định gần như toàn bộ kỹ năng nghe và một nửa kỹ năng phát âm bạn sẽ có từ bộ tài liệu đó. Ghi âm đọc quá chậm làm bạn quen tai với tốc độ không có thật; chỉ một giọng đọc làm bạn hụt khi gặp người khác; tiếng rè làm bạn nghe nhầm âm. Dưới đây là năm điều nên nghe thử, mỗi điều chỉ mất hai phút.
Một: tốc độ có đổi theo trình độ không
Ghi âm cho người mới bắt đầu nên chậm hơn tốc độ nói thường, nhưng phải chậm một cách tự nhiên: ngắt nghỉ dài hơn giữa các cụm, chứ không kéo dài từng âm. Đọc kéo dài từng âm làm méo cả trọng âm lẫn ngữ điệu, và bạn sẽ bắt chước cái méo đó.
Cách kiểm: mở một bài ở chương đầu và một bài ở chương cuối. Nếu tốc độ hai bài gần như nhau, tài liệu không đưa bạn lên dần. Tài liệu tốt sẽ nhanh dần qua các chương, đến cuối sách gần bằng tốc độ người bản ngữ nói chuyện thong thả. Nếu đến bài cuối mà vẫn chậm rề rề, bạn sẽ cần thêm nguồn nghe khác để nối sang tốc độ thật.
Hai: có bao nhiêu giọng khác nhau
Một bộ ghi âm chỉ có một hai giọng đọc, cùng một vùng, cùng độ tuổi, sẽ giúp bạn nghe giọng đó rất tốt và nghe giọng khác rất kém. Hãy nghe năm bài bất kỳ và để ý:
- Có cả giọng nam, giọng nữ không?
- Có người trẻ, người lớn tuổi không?
- Với những ngôn ngữ có nhiều vùng nói lớn, như tiếng Anh, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Pháp, tiếng Bồ Đào Nha, có ít nhất hai giọng vùng không?
Không cần đủ hết, nhưng càng đa dạng, tai bạn càng linh hoạt. Nếu tài liệu chỉ có một giọng, đó không phải lý do bỏ, chỉ là lý do để bổ sung nguồn nghe giọng khác ngay từ sớm.
Ba: chất lượng tiếng có đủ để nghe ra âm cuối không
Nhiều bộ ghi âm miễn phí được chuyển từ băng cassette cũ hoặc nén mạnh để giảm dung lượng. Tiếng nghe vẫn hiểu, nhưng những âm nhẹ ở tần số cao như /s/, /f/, /θ/ trong tiếng Anh, hay các phụ âm cuối, bị mờ đi. Với tiếng Anh, đó là những âm mang ngữ pháp: -s số nhiều, -ed quá khứ. Nghe tiếng rè nhiều, bạn quen với việc không nghe thấy chúng.
Cách kiểm: tìm một đoạn có từ số nhiều hoặc động từ quá khứ, nghe bằng tai nghe (không phải loa điện thoại), xem có nghe rõ âm cuối không. Nếu bạn phải đoán từ ngữ cảnh mới biết là số nhiều, chất lượng ghi âm đang cản bạn.
Bốn: ghi âm có khớp đúng với chữ in không
Đây là lỗi hay gặp ở tài liệu miễn phí được ghép lại từ nhiều nguồn, hoặc ở tài liệu đã sửa phần chữ mà không thu lại tiếng. Bài in một đằng, tiếng đọc một nẻo: thiếu một câu, đổi một từ, khác thứ tự. Người học nghe không khớp sẽ nghĩ mình nghe sai và mất tự tin.
Cách kiểm: chọn hai bài, vừa nghe vừa nhìn chữ. Chỉ cần một chỗ lệch nhỏ cũng nên ghi lại. Một vài chỗ lệch thì vẫn dùng được, miễn bạn biết; lệch nhiều thì phần ghi âm và phần chữ đang là hai tài liệu khác nhau.
Năm: có phần nói tự nhiên hay chỉ có đọc
Đọc to một đoạn văn và nói chuyện là hai việc khác nhau. Người đọc theo chữ thì câu tròn, không ngập ngừng, không nói đè lên nhau, không có um, you know, like. Người nói chuyện thật thì có hết những thứ đó. Tài liệu tốt cho trình độ trung cấp trở lên thường có ít nhất vài đoạn hội thoại được diễn như nói thật, hoặc ghi âm phỏng vấn người thật.
Nghe vài giây là phân biệt được: giọng đọc nghe đều, nhịp đều, mỗi người chờ người kia nói hết câu. Giọng nói thật có chỗ nhanh chỗ chậm, có lúc sửa lời giữa câu. Nếu toàn bộ tài liệu chỉ có giọng đọc, bạn sẽ cần thêm nguồn nghe đời thường như podcast trò chuyện hoặc video phỏng vấn.
Thêm một phép thử: nghe không nhìn chữ
Sau năm điều trên, hãy nghe một bài ở trình độ của bạn mà không mở phần chữ. Nếu bạn hiểu được khoảng một nửa đến ba phần tư, bài đó đúng sức và phần ghi âm của tài liệu dùng được làm nguồn luyện chính. Nếu bạn hiểu gần hết ngay lần đầu, ghi âm có lẽ đang quá dễ hoặc quá chậm so với bạn. Nếu gần như không bắt được gì, đừng vội kết luận mình kém; có thể chất lượng tiếng hoặc tốc độ của bài đó đang gây khó, hãy thử một bài khác cùng chương để đối chiếu.
Bảng chấm mười phút
| Điều cần nghe | Đạt | Cần bổ sung nguồn khác |
|---|---|---|
| Tốc độ | Nhanh dần qua các chương | Cả sách một tốc độ chậm |
| Số giọng | Nam, nữ, nhiều tuổi, vài vùng | Một hai giọng duy nhất |
| Chất lượng tiếng | Nghe rõ âm cuối bằng tai nghe | Rè, phải đoán âm cuối |
| Khớp với chữ | Không lệch hoặc lệch rất ít | Nhiều câu thiếu, đổi từ |
| Nói tự nhiên | Có hội thoại như thật | Chỉ có giọng đọc |
Hiếm tài liệu miễn phí nào đạt cả năm. Mục đích của bảng không phải để loại tài liệu, mà để biết phải ghép thêm gì. Một bộ đạt ba trên năm, cộng thêm một nguồn nghe đời thường, đã là một bộ học nghe khá đầy đủ.
Những tài liệu không có ghi âm thì sao
Nhiều giáo trình mở chỉ có phần chữ. Bạn vẫn dùng được, nhưng đừng tự đọc to phần hội thoại rồi coi như đã luyện nghe; bạn chỉ đang nghe giọng của chính mình, kèm mọi lỗi phát âm bạn đang có. Hãy tìm từng từ khó trong từ điển có phát âm, hoặc trong kho câu có ghi âm của cộng đồng như Tatoeba, nơi nhiều câu có người bản ngữ đọc. Với phần luyện nghe có hệ thống từ dễ đến khó, các bài nghe tại ngonngu.com/hoc có thể đi kèm giáo trình chỉ có chữ.
Một lưu ý về giọng đọc máy: một số tài liệu miễn phí dùng giọng đọc tổng hợp. Giọng máy hiện nay khá tự nhiên ở từng câu, nhưng ngữ điệu trong hội thoại và cảm xúc vẫn còn đều. Dùng để nghe từ và câu ngắn thì được; dùng làm nguồn nghe chính cho hội thoại thì nên kèm nguồn có người thật.
Câu hỏi thường gặp
Nghe giáo trình hiểu hết mà nghe người thật không hiểu là vì sao?
Ghi âm giáo trình thường là giọng đọc chậm, rõ, ít giọng và không có từ đệm. Người thật nói nhanh hơn, nối âm nhiều và ngập ngừng, nên bạn cần thêm nguồn nghe tự nhiên bên cạnh giáo trình.
Làm sao biết file nghe có chất lượng đủ tốt?
Nghe bằng tai nghe một đoạn có từ số nhiều hoặc động từ quá khứ. Nếu nghe rõ âm cuối mà không phải đoán, chất lượng đủ dùng.
Có nên học nghe bằng giọng đọc máy không?
Dùng cho từ và câu ngắn thì được. Với hội thoại dài, ngữ điệu giọng máy còn đều nên cần kèm nguồn có người thật nói.
Tài liệu chỉ có một giọng đọc có nên dùng không?
Vẫn dùng được, nhưng nên bổ sung sớm nguồn nghe có nhiều giọng khác nhau để tai không quen mỗi một kiểu nói.
