Điểm yếu chung của nhiều giáo trình mở là ít bài tập. Người soạn thường là giáo viên tình nguyện hoặc một nhóm nhỏ, họ dồn công vào phần giảng giải và hội thoại, còn phần luyện chỉ có vài câu cuối chương, nhiều khi không kèm đáp án. Học xong chương, đọc hiểu hết, bạn có cảm giác đã nắm bài. Ba ngày sau, cần nói một câu dùng đúng cấu trúc ấy thì không bật ra được. Thứ còn thiếu là bài tập, và tin tốt là bạn có thể tự dựng chúng từ chính nội dung chương vừa học. Dưới đây là năm dạng, mỗi dạng mất 10–20 phút để soạn, cả bộ làm xong trong một buổi tối và dùng ôn được cả tuần.
Nguyên tắc chung: soạn hôm nay, làm ngày mai
Bài tập tự soạn chỉ có tác dụng khi lúc làm bạn không còn nhớ rõ đáp án. Nếu soạn xong làm ngay, não chỉ đang nhớ lại thứ vừa gõ, không phải đang nhớ ngôn ngữ. Vì vậy:
- Soạn vào buổi tối học xong chương, lưu đáp án ở một tệp hoặc một trang riêng.
- Làm lần đầu vào sáng hôm sau hoặc tối hôm sau.
- Làm lần hai sau ba bốn ngày, lần ba sau một tuần.
Mỗi lần làm, đánh dấu câu sai. Lần sau chỉ làm lại câu sai và một nửa số câu đúng chọn ngẫu nhiên.
Dạng 1: Dịch ngược hội thoại
Lấy đoạn hội thoại chính của chương, dịch sang tiếng Việt thật tự nhiên, kiểu người Việt nói chứ không dịch từng chữ. Cất bản gốc đi. Hôm sau, nhìn bản tiếng Việt và dịch ngược lại sang thứ tiếng đang học, rồi so với bản gốc.
Đây là dạng bài lộ điểm yếu nhanh nhất. Ví dụ hội thoại tiếng Anh có câu I've been meaning to call you. Bạn dịch là "mình định gọi cho bạn mãi". Hôm sau dịch ngược, rất có thể bạn viết I wanted to call you hoặc I intended to call you. Câu đó không sai ngữ pháp, nhưng so với bản gốc bạn nhận ra mình chưa dùng được cấu trúc have been meaning to, mà đó lại chính là thứ chương muốn dạy. Chỗ lệch giữa bản của bạn và bản gốc là danh sách cần ôn.
Lưu ý: khi so, đừng chấm sai mọi chỗ khác chữ. Nếu câu của bạn đúng và tự nhiên, chỉ khác cách diễn đạt, đánh dấu "đúng, nhưng chưa dùng cấu trúc mới" để biết mà tập thêm.
Dạng 2: Điền khuyết có chọn lọc
Chép lại năm đến tám câu quan trọng nhất của chương. Mỗi câu, xoá đi đúng phần mà chương đang dạy: giới từ đi kèm động từ, đuôi chia, mạo từ, trợ từ. Đừng xoá danh từ nội dung, vì như vậy bạn chỉ đang ôn từ vựng.
Ví dụ chương dạy giới từ thời gian trong tiếng Anh:
- The shop opens ___ 8 a.m. (at)
- We met ___ Monday morning. (on)
- She was born ___ 1998. (in)
Với chương dạy chia động từ tiếng Pháp, xoá đuôi động từ thay vì cả từ: Nous parl___ français (parlons). Với chương dạy trợ từ tiếng Nhật, xoá đúng trợ từ: 図書館＿本を読みます (で). Kiểu xoá có chủ đích này ép bạn chú ý đúng chỗ người Việt hay bỏ quên, vì tiếng Việt không có những thành phần ấy.
Dạng 3: Đổi ngôi, đổi thì, đổi số
Chọn ba câu trong bài đọc, mỗi câu viết lại theo bốn hướng: đổi chủ ngữ từ "tôi" sang "cô ấy", đổi từ hiện tại sang quá khứ, đổi số ít sang số nhiều, đổi khẳng định sang câu hỏi. Ba câu nhân bốn là mười hai câu mới, đều dùng đúng từ vựng bạn vừa học.
Ví dụ câu tiếng Đức Ich kaufe ein Buch:
- Đổi ngôi: Sie kauft ein Buch.
- Đổi thì: Ich habe ein Buch gekauft.
- Đổi số: Ich kaufe zwei Bücher.
- Đổi thành câu hỏi: Kaufst du ein Buch?
Chỉ riêng một câu đã luyện được đuôi động từ ngôi thứ ba, phân từ quá khứ, số nhiều có biến âm và trật tự từ của câu hỏi. Soạn đáp án cẩn thận, tra lại bằng từ điển nếu không chắc dạng số nhiều hay phân từ, vì đáp án sai còn tệ hơn không có đáp án.
Dạng 4: Có câu trả lời, đặt câu hỏi
Người học thường được luyện trả lời, ít khi được luyện hỏi, trong khi ở ngoài đời biết hỏi mới là thứ giúp duy trì hội thoại. Lấy năm câu trần thuật trong bài, coi mỗi câu là câu trả lời, rồi viết câu hỏi phù hợp.
- Trả lời: I usually take the bus to work. Câu hỏi: How do you usually get to work?
- Trả lời: Because the train was late. Câu hỏi: Why were you late?
Mỗi câu trả lời thường có hai ba câu hỏi đều đúng. Viết hết các khả năng nghĩ ra được. Dạng bài này đặc biệt hợp với những thứ tiếng có trật tự từ trong câu hỏi khác câu khẳng định, nơi người Việt hay giữ nguyên trật tự rồi chỉ lên giọng ở cuối.
Dạng 5: Ghi âm đóng vai, chừa trống một lượt
Đọc to hội thoại của chương và ghi âm bằng điện thoại, nhưng chỉ đọc lời của một nhân vật. Đến lượt nhân vật kia, im lặng đủ lâu để một người nói xong câu. Hôm sau bật bản ghi, bạn đóng vai nhân vật còn lại, nói lời của họ vào khoảng trống. Làm vài lần thì đổi vai: ghi lời nhân vật kia, chừa lượt nhân vật này.
Dạng này biến một đoạn hội thoại tĩnh thành bài luyện phản xạ có nhịp thật. Nếu khoảng trống bạn chừa quá ngắn và không kịp nói, đó là tín hiệu tốt: bạn đang luyện tốc độ đúng như ngoài đời, nơi không ai chờ bạn nghĩ lâu.
Gói lại: lịch một buổi tối và một tuần
Một buổi tối soạn bài, khoảng 75–90 phút:
- Dịch hội thoại sang tiếng Việt: 15 phút.
- Chọn câu và xoá chỗ cần luyện để làm bài điền khuyết: 15 phút.
- Viết mười hai câu đổi ngôi, đổi thì, đổi số kèm đáp án: 20 phút.
- Viết năm câu trả lời và các câu hỏi tương ứng: 10 phút.
- Ghi âm đóng vai hai lượt: 10 phút.
Trong tuần, mỗi ngày làm một hai dạng, mỗi lần 15 phút, xoay vòng. Đến cuối tuần, chương đó không còn là "đã đọc" mà đã thành "dùng được". Nếu bạn cần một bộ câu hỏi luyện sẵn có chấm điểm để đối chiếu, có thể làm thêm các bài trong phần học trên ngonngu.com rồi so với những chỗ bạn hay sai trong bộ tự soạn.
Điều cuối cùng: đừng chờ soạn đủ năm dạng mới bắt đầu. Có buổi chỉ kịp làm dạng 1 và dạng 3 cũng được. Một bộ bài tập nhỏ làm đều vẫn hơn một bộ hoàn hảo mà không bao giờ dùng.
Câu hỏi thường gặp
Tự soạn bài tập có sợ sai đáp án không?
Có thể sai, nên chỉ lấy câu từ chính giáo trình làm gốc và tra lại những dạng biến đổi không chắc bằng từ điển. Khi còn nghi ngờ, bỏ câu đó ra khỏi bộ thay vì giữ một đáp án có thể sai.
Nên tự soạn bài tập cho mọi chương không?
Không cần. Chương nào chỉ là ôn tập hoặc toàn từ vựng thì dùng thẻ ghi nhớ là đủ; chương nào dạy cấu trúc mới mới đáng soạn đủ năm dạng.
Dịch ngược có làm mình phụ thuộc vào tiếng Việt không?
Nếu làm vừa phải thì không. Dịch ngược giúp bạn thấy khoảng cách giữa cách nghĩ tiếng Việt và cách nói của thứ tiếng kia; chỉ nên tránh dùng nó làm cách học duy nhất.
Bài tập tự làm nên lưu ở đâu?
Một tệp văn bản hoặc ghi chú trên điện thoại, chia hai phần: đề và đáp án tách riêng. Đặt tên theo số chương để ôn lại sau vài tuần cho dễ tìm.
